Foclóir: Athbheochan - revival; laoithe - poems; imeallú - marginalisation; toradh fónta - positive result; beartas eisiata - policy of exclusion; aisling - dream; forlámhas - superiority; geilleagar - economy; socheolaíocht - sociology; grúpmhachnamh - groupthink.
Is iomaí uair é ráite gur bás nó beatha theanga é a stádas. Gan stádas eacnamaíoch a bheith aici, gan féidearthachtaí sóisialta agus fostaíochta a bheith bainteach léi, gan ardmheas ar lucht a labhartha agus intinn daingin ag an stát agus a chóras ar fad go mairfidh an teanga beo i ngach gné d’obair an stáit, ba dheacair di maireachtáil.
De bharr go raibh baint lárnach ag an nGaeilge leis an athbheochan náisiúnta agus leis an ngluaiseacht saoirse a d’eascair as, i dtús ré an stáit baineadh stádas ard oideachais agus bunreachta amach don Ghaeilge.
Ach níor chosc sin iarrachtaí í a imeallú ón saol poiblí, go háirithe i réimse an stáit. Ní raibh stádas na Gaeilge sách treisithe sa státchóras chun an t-imeallú sin a chur ó olc.
Cuimhneoidh go leor léitheoirí ar an obair a rinne an socheolaí an Dr Pádraig Breandán Ó Laighin san fheachtas a tháinig go ceann inmhe níos luaithe i mbliana nuair a baineadh stádas amach don Ghaeilge mar theanga oifigiúil oibre san Aontas Eorpach.
Declan Rice and Jack Grealish brush off boos to be England’s two best players against Ireland
David McWilliams: Just think what might have happened if Hitler’s money had fallen from the heavens in 1943
A wealth of late-blooming plants are bright stars of the autumn garden
Nilüfer Yanya: ‘You are a bit of a target. You never really feel completely safe’
Tá toradh fónta na hoibre sin le feiceáil, ní hamháin san ardú i réim atá anois ag an nGaeilge san AE, ach sna féidearthachtaí atá ann dóibh siúd ar mian leo a saol oibre a reáchtáil trí Ghaeilge.
Tá leabhar foilsithe anois ag Ó Laighin: Pobal na Gaeilge - Daonra, Institiúidí, Stádas, agus Cumhacht (Cló na nGael).
Tá cur síos ann ar an bhfeachtas rathúil sin a reáchtáladh lena chabhair agus ar “coup ciúin” a tionscnaíodh sa bhliain 1965 chun an Ghaeilge a dhíbirt ó fhearas riaracháin an Stáit agus ó na forais lárnacha rialtais.
Tuairiscíonn Ó Laighin go raibh 71 rannóg sa Státseirbhís sa bhliain 1961 a d’fheidhmigh go hiomlán nó go páirteach trí mheán na Gaeilge. Díobh seo bhí 23 a rinne breis is 75 faoin gcéad dá gcuid oibre i nGaeilge, agus 48 ina raibh idir 25 agus 75 faoin gcéad den obair á dhéanamh i nGaeilge.
I 1974 nuair a d’fhógair an Rialtas cealú riachtanas na Gaeilge sa Státseirbhís bhí an bealach glan don díothú “agus tharla titim thubaisteach ar a líon ina dhiaidh sin arís.”
Is léir go gcealódh a leithéid de chreimeadh deiseanna fostaíochta ar phobal na Gaeilge ach mar a scríobh Ó Laighin sa leabhar rinne sé dochar freisin “i dtéarmaí cheart ceannasach an náisiúin, a chuirtear in iúl in Airteagal 1 de Bhunreacht na hÉireann, ‘chun a saol polaitíochta is geilleagair is saíochta a chur ar aghaidh de réir dhúchais is gnás a sinsear’.”
Áitíonn Ó Laighin ar a léitheoirí go bhfuil gá le “h-athstruchtúrú bunúsach ar chaidreamh agus deiseanna teanga-bhunaithe na Gaeilge mar theanga náisiúnta agus mar phríomhtheanga oifigiúil”.
Labhair Tuarascáil leis an údar faoin leabhar agus faoi thodhchaí na teanga.
Cén tábhacht atá le tuiscint shocheolaíoch a fháil ar staid na teanga?
“Is sa tsocheolaíocht a fhaigheann tú tuiscint ar na tionchair éagsúla a bhíonn i gceist i dtaca le dul chun cinn nó dul ar gcúl teangacha.
“Ní féidir beocht phobail teanga a mheas gan daonra agus institiúidí agus stádais éagsúla na teanga a mheas, agus cuireann an tsocheolaíocht na huirlisí ar fáil chun é sin a dhéanamh.
“San am céanna, ní féidir tabhairt faoi athrú sóisialta a thionscnamh mura bhfuil eolas agat ar na slite chun é a chur ar siúl, agus go háirithe faoin tslí a bhfeidhmíonn gluaiseachtaí sóisialta agus mór-eagrais ar nós an státchórais.
“Maidir le teanga a chur chun cinn, bíonn léirithe de thoil an phobail tábhachtach, ach is tábhachtaí go mór an obair anailíse agus mheasúnachta agus ullmhúcháin a chaitear a dhéanamh chun dul i bhfeidhm ar lucht ceannais.
“Is gá a bheith chomh heolach, ar a laghad, le feidhmeannaigh an státchórais chun dul chun cinn a dhéanamh.
![](https://www.irishtimes.com/resizer/v2/VMCMLVTTDZBDROFYQA2FE323HU.jpg?auth=2ac401a52bee0be9b0184e2836407a8b7a16acdb00927eb168f222d24e4b6116&width=400&height=300)
An dóigh leat go bhfuil aisling na hathbheochana fós beo?
“Ní úsáidim an focal “athbheochan”. Creidim go bhfuil beocht agus neart i bpobal na Gaeilge faoi láthair, agus go méadófar ar an mbeocht agus ar an neart sin má ghlactar céimeanna áirithe – céimeanna praiticiúla agus céimeanna tuisceana.
“An aisling atá agamsa ná pobal na Gaeilge a thabhairt ar ais isteach sa lár, ón imeall, chun páirt a ghlacadh, i gcomhar le pobal an Bhéarla agus ar comhchéim leo, i riaradh an Stáit, i seachadadh a sheirbhísí, i gcothú agus in aireachtáil a leasa, agus i gcur chun cinn an aoibhnis agus an chultúir atá mar oidhreacht againn.
Cén chúis a bhí leis an “coup ciúin” dar leat agus an iarracht comhordaithe a bhí ann?
“Déanaim cur síos sa leabhar ar an ngníomhaíocht a tharla agus ar an méid a bhí le rá ag na rannpháirtithe san fheachtas chun an Ghaeilge a bhrú amach as an státchóras. Fíricí atá sa mhéid sin.
“B’fhearr liom gan dul i mbun tuairimíochta ag an bpointe seo faoina raibh taobh thiar de, ach is dócha go raibh na daoine a bhí bainteach leis ag iarraidh athruithe a thabhairt i bhfeidhm bunaithe ar a dtuiscintí agus ar a dtaithí agus ar a dtosaíochtaí féin.
“Maidir le comhordú, is dóigh liom go raibh níos mó den ghrúpmhachnamh i gceist, den bheartas folaithe a bheith á chur chun cinn, seachas beartas follasach – a d’fhágfadh rian fianaise – a bheith á chur i bhfeidhm.
“Ach, ar aon nós, d’éirigh thar barr leis an mbeartas eisiata.”
An dóigh leat gur féidir athrú paraidíme a bhaint amach maidir le húsáid na Gaeilge nuair atá forlámhas ag an mBéarla mar theanga ollchumhachtach idirnáisiúnta?
“Tá forlámhas ag an mBéarla go náisiúnta, agus go hidirnáisiúnta san Iarthar. Tá a lán pobal teanga ag déileáil leis an bhfeiniméan seo.
“Leagaim béim ar neart phobal na Gaeilge. Is féidir dul i mbun idirbheartaíochta ó sheasamh atá láidir, agus is idir taobhanna atá ar comhchéim a aimsítear ceart agus cóir.
“Níl aon chúis nach féidir le pobal na Gaeilge dul i mbun idirbheartaíochta le pobal an Bhéarla chun athrú paraidíme a thabhairt i réim in Éirinn. Ba láidre iad muintir na hÉireann i gcoitinne, Thuaidh agus Theas, ach ról comhlántach a bheith ag an nGaeilge, i dteannta an Bhéarla, sna hinstitiúidí éagsúla, sa riarachán poiblí, agus i seachadadh seirbhísí poiblí. Is féidir é sin a bhaint amach.
Dá mbeadh cúpla moladh agat ar dóigh leat go gcabhróidís go mór chun áit na Gaeilge in Éirinn a shlánú, céard a bheadh ann?
“I dtosach báire, mholfainn do dhaoine mo leabhar a léamh agus a mheas. Agus cabhróidh sé le Béarlóirí nuair a chuirfear leagan Béarla ar fáil. Tá moltaí éagsúla déanta agam sa leabhar, agus míniú tugtha ar gach ceann acu – moltaí i gcomhair reachtaíochta agus moltaí eile – agus bheadh tosaíochtaí éagsúla ag daoine éagsúla.
“Ach d’fhéadfainn trí cinn a lua a mbeadh tionchar nach beag acu ar sheachadadh na Gaeilge ó ghlúin go glúin: a haon, dul ar aghaidh láithreach le rannóga lán-Ghaeilge a bhunú i ngach Roinn Stáit; a dó, mo mholtaí go gcuirfeadh an Stát suíomhanna ar fáil, agus go n-íocfadh sé tobhaigh fhorbraíochta, i gcomhair clachain nó gráigeanna nua Gaeltachta i gcóngaracht seirbhísí; agus a trí, tá sé thar am go mbunófaí Ollscoil na nGael, ollscoil a chuirfeadh oideachas tríú leibhéal ar fáil trí mheán na Gaeilge”.
![](https://www.irishtimes.com/resizer/v2/4CMXULVT5GVSN7JOIANFGSMD7A.jpg?auth=a9364f2e50e8d865a04f06d8f5851fccc52f731f7acd3993f5ab4ffe4f102048&width=400&height=224)
An bhfuil tú dóchasach maidir le todhchaí na Gaeilge?
“Le fiche bliain anuas, tá mo chumas gairmiúil mar eolaí sóisialta, agus m’am gairme ar fad, geall leis, curtha i dtreo leas phobal na Gaeilge agus leas na teanga agam, ar bhonn deonach.
“Ba ghníomh dóchais é sin. Creidim fós gur chóir dúinn laoithe dóchais a chanadh. Ní mhaireann teangacha a mbíonn a bpobail éadóchasach ina leith.”
Tuilleadh eolais faoin leabhar: clónangael.ie